समाज संदेश संवाददाता
बडादसैँको विजयादशमीका दिनदेखि सुरु भई कोजाग्रत पूर्णिमासम्म चल्ने पश्चिम नेपालको प्रसिद्ध ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्परा ‘सरायँ नाच’ यस वर्ष पनि अर्घाखाँची, गुल्मी र पाल्पाका विभिन्न कोतघर तथा शक्तिपीठहरूमा निकै उत्साहका साथ मनाइँदैछ। टीकाको दिनपछि गाउँगाउँका ऐतिहासिक कोट, कालिका मन्दिर र मन्दिर परिसरहरूमा पञ्चेबाजाको धुनसँगै हतियार प्रदर्शन गरेर खेलिने यो नाच हेर्न गाउँले तथा दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लागेको छ।
ऐतिहासिक र पौराणिक मान्यता
पौराणिक किम्बदन्ती अनुसार दानवी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजय (सत्यको असत्यमाथि विजय) भएपछि विजयोत्सवको रूपमा खुसीयाली मनाउन यो नाचको सुरुवात भएको मानिन्छ।
यस्तै, बाइसे-चौबीसे राज्यकालमा तत्कालीन राजाहरूलाई शक्तिपीठ र कोतहरूमा युद्ध कलाको अभिनय देखाउने तथा आफ्ना घरेलु हातहतियारको सुरक्षा एवं प्रदर्शन गर्ने परम्पराबाट यो नाच विकसित भएको इतिहासका जानकारहरू बताउँछन्। इतिहासविद्हरूका अनुसार सरायँ नाचको उद्गम अर्घाखाँचीको ऐतिहासिक अर्घा दरबार वा अर्घा भगवती मन्दिरबाट भएको मानिन्छ, जुन पछि खाँचीकोट, धुर्कोट, इस्मा, मुसिकोट र पाल्पाका विभिन्न स्थानहरूमा विस्तार भएको थियो।
हतियार जुधाएर ‘वाख्यै हा’ को गुञ्जन
सरायँ नाचको मुख्य आकर्षण भनेको परम्परागत घरेलु हतियारहरू—खुँडा, तरबार, भाला र ढाल नचाउँदै पञ्चेबाजा (दमाहा, ट्याम्को, ढोलक, सहनाई) को तालमा नाचिने तरिका हो।
नाचका क्रममा सहभागीहरूले हतियार हावामा नचाउँदै वा आपसमा जुधाउँदै "वाख्यै हा...!" को भाका र गुञ्जन हाल्ने गर्दछन्। फूलपातीका दिन मन्दिरमा भित्र्याइएको देवताको प्रतीक ‘आलम’ (ध्वजापताकाले सिँगारिएको लिङ्गो) लाई मन्दिर बाहिर निकालेर त्यसैको वरिपरि घुम्दै वीरताको प्रतीकका रूपमा यो नाच प्रदर्शन गरिन्छ।
प्रमुख स्थानहरू
- अर्घाखाँची: अर्घा भगवती मन्दिर, भण्डारथुम, खाँचीकोट, मालारानी, छत्रकोट र असुरकोट।
- गुल्मी: इस्माकोट, धुर्कोट रजस्थल, चन्द्रकोट, मुसिकोट, अर्जै, जुभुङ र तम्घासका स्थानीय शक्तिपीठहरू।
- पाल्पा: मुझुङकोट, ख्याहा, रैनादेवी, कुसुमखोला र बल्ड्याङगढी।
तराई क्षेत्रसम्म विस्तार र संरक्षणको चुनौती
पछिल्लो समय पहाडी जिल्लाहरूबाट बसाइँसराइ गरी रुपन्देही (बुटवल, भैरहवा), नवलपरासी र कपिलवस्तु पुगेका स्थानीयहरूले तराईका शहरहरूमा पनि सांस्कृतिक मौलिकता जोगाउन सरायँ नाच आयोजना गर्न थालेका छन्।
